HIDDEN MODERNISM - Wiedeń
Wiedeń około roku 1900 to miasto, które, owinięte w tiul belle époque, skrywało gorączkowe poszukiwanie sensu w obliczu kryzysu epoki. To nie była monolityczna nowoczesność, lecz tygiel zdolny pomieścić "najbardziej zróżnicowane i sprzeczne koncepcje i aspiracje". Właśnie w tej atmosferze zrodził się fenomen, który badacze nazywają the Occult-Reformist International (Międzynarodówką Okultystyczno-Reformistyczną - tłumaczenie własne). I to właśnie Wiedeń stał się centrum tego zjawiska, buzującym od spirytyzmu, Teozofii i gorliwej reformy życia. Ludzie, zmęczeni pozytywizmem naukowym i materializmem, zaczęli patrzeć na naturę i mistykę jako na źródła odnowy, dążąc do "niepowstrzymanego wzlotu ku jaźni". Chcieli, aby sztuka zburzyła stare ograniczające ściany i ukazywała "inną rzeczywistość".
 |
| The Souls on the Acheron, 1898 / Adolf Hirémy-Hirschl |
Wystawa HIDDEN MODERNISM The Fascination with the Occult around 1900 / UKRYTY MODERNIZM Fascynacje okultystyczne około roku 1900 z rozmachem odsłania tę przysłoniętą cieniem krainę. Bo oto okazuje się, że artyści w swojej rewolucyjnej pogoni za "psychicznym naturalizmem", wykorzystali okultystyczne spekulacje jako "wysoce nietypowy zbiornik obrazów".
Wśród najważniejszych eksponatów wystawy znajdziemy obraz, rzeźby, makiety budowli, szkice i wiele innych, a łączy je wszystkie, że oto stanowią dowód na próby pochwycenia niewidzialnego. Artyści tacy jak Oskar Kokoschka czy Egon Schiele, inspirowali się naukowymi teoriami, które głosiły, że ludzie emitują niewidzialne światło, energię życiową. W portretach Hansa i Erici Tietze-Conrat, Kokoschka wizualizował te emanacje światła, które wydrapał na płótnie, dążąc do "kolorów wyższego rzędu". Schiele, malujący swojego mecenasa Arthura Roesslera, zamknął oczy modela, by przenieść charakterystykę postaci w różowo zabarwioną aurę, otwierając tym samym "przestrzeń duszy". Schiele, który sam siebie nazywał "jasnowidzem", uważał, że ciała generują własne światło i "płoną".
Równie fascynująca jest twórczość Arnolda Schönberga, i to nie muzyczna, czy może nie tylko muzyczna, ale malarska! Tworzone bez akademickiego nadzoru dzieła sam określał jako "muzykę malowaną". W serii "Spojrzenia" (Gazes) i "Impresje i Fantazje" koncentrował się na halucynacyjnych spojrzeniach, twierdząc, że widzi nie twarze swoich modeli, lecz tylko dusze. Był przekonany, że zadaniem artysty jest "otwieranie organów percepcji, które przenikają to, co pozazmysłowe", a dusza miała być "okiem".
Ale poszukiwanie duchowej transformacji nie kończyło się na płótnie czy papierze. Reformatorzy życia wierzyli, że ciało – zwłaszcza poprzez ruch i taniec – może dotrzeć do ukrytych prawd. Scena wiedeńska była świadkiem dionizyjskiej ekstazy w wykonaniu pionierek takich jak Loie Fuller z jej hipnotyzującymi "tańcami serpentynowymi", w których ciało tancerki rozpuszczało się w abstrakcyjnych formach falujących welonów i gry światła, tworząc skojarzenia z wizjami mediumicznymi.
W tej gorączkowej atmosferze narodziła się również nowa przestrzeń dla kobiet. Spirytyzm i pisanie automatyczne, które pozwalało duchom dyktować wiadomości, stało się dla kobiet ścieżką do samoupełnomocnienia. Autorki takie jak Adelma Vay de Vaya wydawały "medianimic dictations" (dyktowane mediumiczne - tłum. własne), osobiście ręcząc za treści, które stawały się ich własnymi właśnie przez tę gwarancję, pomimo nazywania siebie "kobietami nienaukowymi".
Wystawa przypomina, że Modernizm był "barwnym światem", w którym matematycy, jak Oskar Simony, poszukiwali wiedzy o wyższych światach w liczbach pierwszych, a Cesarzowa Elżbieta uciekała od dworu w spirytyzm i wegetarianizm. To była epoka, w której geniusze, tacy jak Fidus, malowali sfinksy jako strażników tajemnej wiedzy, a ideały teozoficzne przenikały do rolnictwa biodynamicznego i reformy pedagogicznej (szkoły waldorfskie).
To, co jawiło się jako okultyzm, dla ówczesnych było postępem – była to próba przekodowania rzeczywistości, aby schwycić, co nieuchwytne. Wystawa Hidden Modernism unaacznia, że w kulminacyjnym momencie racjonalnej nowoczesności, największe umysły Wiednia nie raz zamykały oczy, by w tych przestrzeniach za zasłoną powiek dostrzegać to, co najważniejsze.
 |
| w tle: Portrait of the Artist's Daughter Gertrude Honzatko-Mediz in a Trance, 1911 / Karl Mediz |
 |
| Zander's Tool, 1895 |
 |
| Studies for Lucifer, 1898 / Fidus |
 |
| Hall of Fame for the Vienna Academy of Fine Arts (Model Based on a Design by Otto Wagner), 1898 / Wenzel Hollmann |
_
HIDDEN MODERNISM
The Fascination with the Occult around 1900
Od kiedy do kiedy: 04.09.2025–18.01.2026
Gdzie: Leopold Museum, Wiedeń
Link do strony wystawy: KLIK
Tekst powstał na bazie informacji z publikacji powystawowej pt. Hidden Modernism: The Fascination with the Occult Around 1900, Wydawca: Walther Konig Verlag
